Niewielka czynność w rządowej aplikacji lub na portalu administracji publicznej wystarcza, by odciąć cyberprzestępcom drogę do zaciągania zobowiązań na cudze nazwisko. Do końca 2023 roku numer PESEL zastrzegło już ponad 7,5 mln obywateli, co oznacza, że co trzecia dorosła osoba aktywnie broni swojej tożsamości przed kradzieżą. Mimo rosnącej popularności tej usługi, ponad 25 mln Polaków wciąż pozostaje bez ochrony – a stawką są nie tylko pieniądze, lecz także lata walki o dobre imię.

Rosnąca skala zabezpieczeń i tempo zmian

Zestawiając dane z dwóch ostatnich lat widać dynamiczny wzrost zainteresowania blokadą numeru PESEL. Jeszcze pod koniec 2022 roku chronionych identyfikatorów było około 5,4 mln, a więc w ciągu dwunastu miesięcy przybyło ponad 2 mln nowych zastrzeżeń. Wg analiz z rynku finansowego, w tym czasie równolegle spadła liczba prób wyłudzeń kredytów w kanałach online, co sugeruje, że prewencyjna blokada realnie utrudnia pracę oszustom. Przyspieszenie wynika także z legislacji – od 1 czerwca 2024 r. banki, firmy pożyczkowe, operatorzy telekomunikacyjni i notariusze mają prawny obowiązek weryfikować, czy PESEL klienta jest aktywnie zastrzeżony, zanim zawrą umowę.

Dlaczego warto zablokować PESEL – aspekty prawne i praktyczne

Najważniejszą korzyścią jest przesunięcie ciężaru odpowiedzialności. Jeśli instytucja udzieli kredytu lub wyda duplikat karty SIM osobie z aktywnym zastrzeżeniem, ponosi pełne ryzyko finansowe. Poszkodowany nie musi więc latami dowodzić, że nie brał udziału w procederze – wystarczy potwierdzić, że w momencie transakcji numer był zablokowany. Dodatkowo rejestr działa w trybie „on/off”: właściciel PESEL może odblokować go na 30 minut lub na konkretny dzień, aby załatwić sprawę w banku czy u notariusza, a następnie ponownie włączyć blokadę jednym kliknięciem.

Usługa zabezpiecza nie tylko przed dużymi kredytami. Według raportów Związku Banków Polskich większość wyłudzeń dotyczy kwot nieprzekraczających 10 tys. zł, często rozbijanych na kilka małych wniosków w różnych firmach pożyczkowych. To wystarcza, by ofiara została zasypana nakazami zapłaty i kosztami windykacyjnymi, nawet jeśli pierwotny dług był niewielki. Zastrzeżenie PESEL z góry blokuje taką taktykę.

Kto wciąż pozostaje bez ochrony – przyczyny luki

Eksperci wskazują trzy główne bariery. Po pierwsze, wykluczenie cyfrowe: w grupie 60+ około połowa osób nie korzysta aktywnie z internetu, co utrudnia im samodzielne włączenie blokady w aplikacji mObywatel. Po drugie, brak świadomości – blisko 40% ankietowanych w badaniu jednej z uczelni ekonomicznych przyznało, że nie słyszało o możliwości zastrzeżenia PESEL lub mylnie uznaje ją za płatną. Po trzecie, niska ocena własnego ryzyka; osoby o skromniejszych dochodach uważają, że oszuści „nie zainteresują się” ich danymi, podczas gdy statystyki wymienione przez instytucje finansowe pokazują dokładnie odwrotny trend.

Głosy ekspertów i realne historie

Notariusze podkreślają, że przed wprowadzeniem rejestru zdarzały się przypadki sprzedaży nieruchomości bez wiedzy właściciela, zwłaszcza gdy dokumenty tożsamości zostały zgubione lub wykradzione. „Od momentu, kiedy notariusz musi bezpośrednio sprawdzić status PESEL, skala nadużyć w obrocie nieruchomościami wyraźnie spadła” – zaznacza prawnik specjalizujący się w ochronie danych osobowych. Z kolei przedstawiciele operatorów telekomunikacyjnych obserwują niemal dwukrotny spadek procedur związanych z nieautoryzowanym wydaniem duplikatu karty SIM.

Z perspektywy konsumenta prostota procedury jest kluczowa: wystarczy zalogować się profilem zaufanym, wybrać opcję „zastrzeż PESEL” i potwierdzić operację. Całość trwa krócej niż minutę, a potencjalnie chroni przed latami sądowych batalii. Dlatego organizacje konsumenckie apelują, by szczególnie seniorzy, studenci oraz osoby pracujące sezonowo za granicą – czyli grupy często narażone na utratę dokumentów – jak najszybciej skorzystały z darmowego zabezpieczenia.

Dalsze kroki i perspektywa na 2025 rok

Ministerstwo Cyfryzacji zakłada, że do końca 2025 roku liczba aktywnych zastrzeżeń może przekroczyć 12 mln, jeśli tempo przyrostu z 2023 roku się utrzyma. Planowana jest również kampania edukacyjna finansowana z funduszy unijnych „Bezpieczny PESEL”, której celem będzie dotarcie przede wszystkim do gmin wiejskich i małych miasteczek. Jednocześnie sektor bankowy rozwija dodatkowe warstwy ochrony, m.in. automatyczne alerty SMS o każdej próbie weryfikacji tożsamości klienta w bazie Biura Informacji Kredytowej. Dzięki synergii tych działań rynek liczy na znaczące ograniczenie przestępczości związanej z kradzieżą danych w ciągu najbliższych dwóch lat.